Een derivaat is een afgeleide, een waarde die is afgeleid van een andere waarde. Dat is de wiskundige achtergrond van het woord derivaat. Denk aan een golfbeweging in een grafiek, waarbij bijvoorbeeld berekend kan worden wat de hoeveelheid stijging of daling op een punt van de grafiek is. De waarde van het derivaat wordt beïnvloed door de waarde van de onderliggende waarde.
In de financiële wereld bestaan ook derivaten. Ook daarvoor geld dat hun waarde afgeleid wordt uit de waarde van een onderliggende waarde. Bekende derivaten zijn futures, forwards, opties en swaps, die eigenlijk niet meer zijn dan een bepaald type contract tussen twee of meer partijen.
Het type derivaat waar het in deze bijdrage om gaat is de afspraak tussen (stel) partij X en partij Y. Partij X, een bedrijf in Europa, wil bijvoorbeeld een lading bonen verkopen aan de Verenigde Staten die met dollars worden betaald. Partij X werkt echter met euro's en is bang dat ten tijde van de betaling (over 3 maanden) bij de levering de dollar minder waard is dan nu. Het risico dat de dollar over 3 maanden minder waard is kan gehedged worden. Dat is een sjiek woord voor het risico afkopen.
Feitelijk spreekt partij X met een professionele, financiële partij af, dat partij X een bedrag aan partij Y betaald dat we de premie noemen. In ruil voor deze premie garandeert partij Y aan partij X dat als de dollar bijvoorbeeld onder de waarde 0,75 euro komt, partij Y het verschil tussen de waarde van 0,75 per dollar en de lagere dollarwaarde op dat moment aan partij X betaald. Partij X is blij omdat hij het risico van koersdaling van de dollar onder de 0,75 niet meer draagt en partij Y ontvangt een premie en hoopt dat de koers niet onder de 0,75 komt (anders kost het partij Y geld). Dit is de kern van een hedge, die ook met rente of andere financiële waarden plaats kan vinden (bijvoorbeeld de kans dat een bedrijf zijn lening niet terugbetaald; op de immense schulden van General Motors zijn enorme bedragen aan Credit Default Swaps geplaatst). Op zich is dat een goede zaak, waarbij risico's verlegd kunnen worden in de markt tegen een bepaalde prijs.
Wat is nu het probleem met derivaten?
• het zijn er veel, heel erg veel; de waarde van uitstaande derivatencontracten gaat de waarde van de totale geldhoeveelheid in de wereld vele malen te boven;
• het zijn complexe contracten die vaak 1 op 1 aangegaan worden (het is lang niet altijd standaard); en
• het kan de waardering van risico's negatief beïnvloeden.
Wat bedoelt men nou met het foutief inschatten van risico's (punt 3)? Een simpel voorbeeld met een casino mag dat wellicht duidelijk maken.
Stel dat je in het casino mag gokken op een riskant spel, maar met een verzekering (een hedge) wordt gegarandeerd dat je nooit meer dan een klein verlies kan leiden. Je kan een inzet van 10 inleggen met de hoop dat je 100 wint. Je verzekering, de hedge, kost je slechts 1. Je kan dus 10 inzetten met een kans om 100 te winnen, terwijl je bij verlies slechts 1 verliest. Immers, je wederpartij bij de hedge moet bij verlies 10 ophoesten. Het probleem dat ontstaat is dat je de perceptie krijgt dat je een spel met een hoog risico tegen minimale risico's kan spelen. Feitelijk is dat niet zo, het spel blijft een riskant spel, hedge of geen hedge.
Er ontstaat een probleem als je bij verlies je wederpartij in de hedge aanspreekt. Zolang deze partij kan betalen, gaat het goed, doch als deze niet kan betalen, heb je alsnog een probleem. Je dacht met minimale risico's 10 te kunnen inzetten, maar door problemen bij je wederpartij, verlies je die 10 (+1 premie) in plaats van slechts 1 (de premie). Wat je als een laag risico inschatte door de hedge, werd een heel groot risico doordat de hedge de mist in ging.
In de kern vervullen derivaten een nuttige functie in de financiële wereld. Het wordt echter riskant op het moment dat contracten ondoorzichtig worden (je kunt niet zomaar van een hedge af als premieontvanger) en partijen risicovol gedrag gaan vertonen omdat ze toch een hedge hebben afgesloten. Vooral dat laatste geeft problemen, geheel in analogie op het debacle van de subprime leningen in de Verenigde Staten.
Stel, de rente vliegt flink omhoog. Stel, de dollar maakt een duik naar beneden. Dit soort onverwachte evenementen in de markt hebben grote gevolgen voor partijen die hedge overeenkomsten na moeten komen. Het is maar de vraag of zij voldoende opzij hebben gezet van ontvangen premies om de hedge in dat soort gevallen ook na te komen. Indien een paar grote leveranciers van hedge contracten in de problemen komen, kan dat een domino veroorzaken van allerlei partijen die niet meer aan hun (hedge) verplichtingen kunnen voldoen. Risico's waarvan men dacht dat ze afgekocht waren, komen dan weer volop in beeld. Daarnaast zal per contract bekeken moeten worden wat er precies afgesproken is, een zeer complexe en tijdrovende zaak. Het is nu al erg moeilijk te bepalen hoe een hedge contract gewaardeerd moet worden (op de balans als verplichting), laat staan als er problemen ontstaan.
Het probleem met mensen is dat zij menselijk gedrag vertonen. Als de markten 7 jaar rustig zijn, gaan mensen hun modellen voor risico's baseren op deze recente 7 jaar. Abnormale marktomstandigheden worden minder snel in zo'n 'model' opgenomen. Men gaat in wezen lakser om met het fenomeen 'risico' en neemt minder voorzorgsmaatregelen voor het geval zo'n abnormaal risico zich wel een keer voordoet. De grote vraag is in hoeverre partijen die de hedge verzorgen (en dus instaan als een soort garantiegever) in hun afweging van risico's ook abnormale risico's hebben meegewogen.
Nu de financiële markten zo onstuimig zijn, is het maar hopen dat een domino van falende partijen met de immense derivatenklasse niet zal optreden, en dat de risico's voldoende ondervangen zijn door grote hedge leveranciers. Zo niet, dan zou een 'ongeluk' met derivaten de financiële markt, toch al lijdend onder een inkrimping van krediet, helemaal op slot zetten.
Zoals de bekende belegger Warren Buffet zei: “derivatives are weapons of financial mass destruction”. Laat hem deze keer aub geen gelijk krijgen.